Zapewne nikt nie byłby zadowolony, gdyby jego praca została, przez kogoś innego w sieci lub na zajęciach w szkole, przedstawiona jako własna. Czasem zdarza się, że pod wykonaną przez nas pracą podpisuje się inna osoba. Nie należy się z tym godzić. Trzeba pamiętać, że istnieje prawo autorskie, zapewniające ochronę naszej twórczości. Podpisując imieniem i nazwiskiem swoją pracę, informujesz, kto jest jej autorem.
Rozróżniamy dwa rodzaje praw autorskich:
-
prawo majątkowe – umożliwia zarabianie na utworzonym dziele. Może być przekazywane innej osobie.
-
prawo osobiste – przypisuje na stałe nazwisko autora do dzieła, co oznacza, że tylko on może firmować je swoim podpisem.
Autor, którego prawa zostały naruszone, może żądać odszkodowania oraz kary pieniężnej dla osoby wykorzystującej bez zezwolenia nie swoje dzieło.
Jeżeli zamierzasz skorzystać z treści i zdjęć znalezionych na stronach internetowych, musisz pamiętać, że możesz użyć ich tylko wtedy, kiedy twórca wyrazi zgodę na rozpowszechnianie i kopiowanie jego dzieła. Możesz wprawdzie w swoim wypracowaniu umieścić niewielki fragment cudzego utworu znaleziony w Internecie, ale pamiętaj o podaniu imienia i nazwiska jego autora, tytułu utworu oraz adresu strony internetowej, z której go skopiowałeś.
Domena publiczna
Mianem domeny publicznej (ang. public domain) oznacza się utwory, co do których ochrona prawna wygasła (prawa autorskie majątkowe wygasają po upływie 70 latach od śmierci twórcy) lub które nigdy nie były objęte autorskimi prawami majątkowymi. Utwory te gromadzone są przez organizacje takie jak Creative Commons, Wikimedia Commons, czy Project Gutenberg.
Utwory będące w domenie publicznej można bezpłatnie wykorzystywać do celów niekomercyjnych i komercyjnych.
Dozwolony użytek
Dozwolony użytek to jedna z nielicznych sytuacji, w których prawo dopuszcza legalne wykorzystanie utworu chronionego bez zgody twórcy. Mamy w tym wypadku do czynienia z dwoma rodzajami sytuacji: dozwolony użytek prywatny i dozwolony użytek publiczny. Dozwolony użytek prywatny to na przykład pożyczenie znajomemu zakupionej przez nas książki czy filmu na dvd, odtworzenie muzyki na imprezie domowej etc. Dozwolony użytek publiczny ma nieco inny charakter. Daje on możliwość korzystania z utworu bez zgody uprawionego ze względu na interes publiczny. Zasięg wykorzystania utworu nie ogranicza się wówczas do kręgu towarzyskiego czy relacji rodzinnych. Warunkiem legalności jest wskazanie autora oraz źródła (w określonych sytuacjach również wypłata wynagrodzenia - bezpośrednio twórcy, bądź pośrednio organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi). Przykładem dozwolonego użytku publicznego, z którym w praktyce mamy najczęściej do czynienia w Internecie jest prawo cytatu.
-
Prawo cytatu
Prawo cytatu jest swoistym wyjątkiem funkcjonującym w ramach dozwolonego użytku. Daje ono możliwość umieszczenia fragmentów utworów lub nawet całych utworów we własnym utworze pod warunkiem, że ich wykorzystanie jest uzasadnione wyjaśnieniem, analizą krytyczną, nauczaniem, prawami gatunku lub twórczości. Cytowanie dozwolone jest w tylko w utworze, który stanowi samoistną całość. Warunkiem legalności cytatu jest prawidłowe oznaczenie autora i źródła oraz spełnienie powyższych przesłanek. Prawo cytatu dotyczy wszystkich rodzajów twórczości własnej, nie tylko literatury, ale też na przykład printscreenów (ang. zrzutów ekranu).
Licencje CC (Creative Commons)
Zasady i warunki korzystania z utworów w zakresie prawa autorskiego określają licencje, na podstawie których twórca upoważnia inną osobę do korzystania z utworu. Licencje można stosować dla dowolnego utworu, który podlega ochronie prawa autorskiego: tekstu, obrazu, dźwięku czy materiału wideo. Obecnie najpopularniejszymi wolnymi licencjami stosowanymi do dzielenia się utworami innymi niż oprogramowanie są licencje tworzone przez organizację Creative Commons. W każdym przypadku twórca zawsze zachowuje prawa autorskie, jednocześnie umożliwia innym kopiowanie i rozpowszechnianie, może również dodatkowo określić czy udostępnianie odbywa się w celach komercyjnych czy niekomercyjnych oraz ograniczyć możliwość tworzenia utworów zależnych.
Jeśli chcesz prawidłowo korzystać z materiałów publikowanych na licencjach CC, najpierw musisz zrozumieć tę kontrolowaną wolność, jaką zapewniają one użytkownikowi
Licencje Creative Commons buduje się poprzez dodawanie do rdzenia (CC) dodatkowych ograniczeń. Rdzeń “CC” oznacza, że dany materiał można dowolnie rozpowszechniać, również po modyfikacjach.
Dodatkowe warunki ograniczają dowolne korzystanie. Poniżej omawiam cztery podstawowe warunki, z których konstruuje się licencje. Przy czym, warunek nr 1 (BY) występuje obligatoryjnie przy każdym rodzaju licencji.
CC BY, czyli uznanie autorstwa
Dodanie do rdzenia “CC” skrótu “BY” powoduje, że powstaje licencja CC BY.
Oznacza to, że każde wykorzystanie materiału udostępnionego na tej licencji, wymaga oznaczenia autorstwa.
Cytując za oficjalną stroną CC: wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać objęty prawem autorskim utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależne pod warunkiem, że zostanie przywołane nazwisko autora pierwowzoru.
CC NC, czyli użycie niekomercyjne
Dodanie do rdzenia “CC” skrótu “NC” powoduje, że powstaje licencja CC NC.
Oznacza to, że materiał udostępniony na tej licencji można użyć tylko w celach niekomercyjnych.
Cytując za oficjalną stroną CC: wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać objęty prawem autorskim utwór oraz opracowane na jego podstawie utwory zależne jedynie do celów niekomercyjnych.
CC SA, czyli na tych samych warunkach
Dodanie do rdzenia “CC” skrótu “SA” powoduje, że powstaje licencja CC SA.
Oznacza to, że materiał udostępniony na tej licencji można modyfikować, ale efekt końcowy musi być rozpowszechniany również na licencji CC SA.
Cytując za oficjalną stroną CC: wolno rozprowadzać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.
CC ND, czyli bez utworów zależnych
Dodanie do rdzenia “CC” skrótu “ND” powoduje, że powstaje licencja CC ND.
Oznacza to, że materiału udostępnianego na tej licencji nie można modyfikować, a zatem tworzyć jego opracowań i ich następnie rozpowszechniać.
Cytując za oficjalną stroną CC: wolno kopiować, rozprowadzać, przedstawiać i wykonywać utwór jedynie w jego oryginalnej postaci – tworzenie utworów zależnych nie jest dozwolone.
Omówione powyżej warunki mogą być ze sobą dowolnie zestawiane. Zawsze podstawą jest CC BY. Twórca może dodać jednak kolejne warunki. To, jakich warunków użyje, decyduje o tym, w jaki sposób ograniczone będzie korzystanie z danego materiału.
Przykład
Jeśli fotograf udostępnia swoje zdjęcie na licencji CC BY, możesz rozpowszechniać je bez żadnych ograniczeń, ale pod jednym warunkiem – że oznaczysz autora.
Jeśli to samo zdjęcie fotograf udostępni na licencji CC BY NC, możesz z niego korzystać tylko w projektach niekomercyjnych i pod warunkiem, że oznaczysz autora.
Jeśli do CC BY NC fotograf dołoży jeszcze ND, nie będziesz mógł dodatkowo w żaden sposób modyfikować zdjęcia, co wolno było Ci w poprzednich przypadkach.
